# Hafta 1: Mal Piyasası ve IS Eğrisi ## İçindekiler 1. [[#Giriş|Giriş]] 2. [[#Toplam Harcama Bileşenleri|Toplam Harcama Bileşenleri]] 3. [[#Yatırım ve Faiz İlişkisi|Yatırım ve Faiz İlişkisi]] 4. [[#IS Eğrisinin Türetilmesi|IS Eğrisinin Türetilmesi]] 5. [[#IS Eğrisinin Kaydırılması|IS Eğrisinin Kaydırılması]] 6. [[#Alıştırmalar|Alıştırmalar]] --- ## 🎯 Öğrenme Hedefleri Bu dersin sonunda: - [ ] Toplam harcamanın bileşenlerini açıklayabileceksiniz - [ ] Yatırım ile faiz oranı arasındaki ilişkiyi anlayacaksınız - [ ] IS eğrisinin neyi temsil ettiğini kavrayacaksınız - [ ] IS eğrisini grafik üzerinde çizebileceksiniz - [ ] IS eğrisini kaydıran faktörleri belirleyebileceksiniz --- ## 📚 Temel Terimler | Türkçe | English | Sembol | |--------|---------|--------| | Gayri Safi Yurtiçi Hasıla | Gross Domestic Product | $Y$ | | Tüketim | Consumption | $C$ | | Yatırım | Investment | $I$ | | Kamu Harcamaları | Government Spending | $G$ | | Faiz Oranı | Interest Rate | $r$ | | Marjinal Tüketim Eğilimi | Marginal Propensity to Consume | $MPC$ | | Toplam Talep | Aggregate Demand | $AD$ | | Mal Piyasası Dengesi | Goods Market Equilibrium | - | --- ## 📖 Ders İçeriği ### 1. Giriş > [!info] Bu Hafta Ne Öğreneceğiz? > IS-LM modeli, ekonomideki iki temel piyasayı (mal piyasası ve para piyasası) birleştiren bir çerçevedir. Bu hafta mal piyasasına odaklanacağız. Ekonomiyi anlamanın en güçlü araçlarından biri **IS-LM modeli**dir. 1937'de John Hicks tarafından geliştirilen bu model, Keynesyen ekonominin temelini oluşturur. **IS-LM nedir?** - **IS**: "Investment = Saving" (Yatırım = Tasarruf) → Mal piyasası dengesi - **LM**: "Liquidity preference = Money supply" (Likidite tercihi = Para arzı) → Para piyasası dengesi Bu hafta **IS eğrisine** odaklanıyoruz. Sonraki hafta LM eğrisini işleyeceğiz. --- ### 2. Toplam Harcama Bileşenleri Ekonomide üretilen mal ve hizmetlere olan toplam talep şu bileşenlerden oluşur: $ Y = C + I + G $ > [!note] Basitleştirme > Bu derste kapalı ekonomi varsayıyoruz (ihracat ve ithalat yok). Açık ekonomi daha ileri derslerde işlenecek. #### 2.1 Tüketim (C) Hanehalkının mal ve hizmet satın almasıdır. Tüketim, **kullanılabilir gelire** bağlıdır: $ C = C_0 + MPC \times Y $ Burada: - $C_0$ = Otonom tüketim (gelir sıfır olsa bile yapılan harcama) - $MPC$ = Marjinal tüketim eğilimi (0 ile 1 arasında) - $Y$ = Gelir > [!example] Günlük Hayat Örneği > Maaşınız 10.000 TL arttığında bunun ne kadarını harcarsınız? > > - 8.000 TL harcarsanız → $MPC = 0.8$ > - 6.000 TL harcarsanız → $MPC = 0.6$ > > Türkiye'de ortalama MPC yaklaşık 0.7-0.8 arasındadır. #### 2.2 Yatırım (I) Firmaların makine, fabrika, ekipman satın almasıdır. Yatırım, **faiz oranına** bağlıdır: $ I = I_0 - b \times r $ Burada: - $I_0$ = Otonom yatırım - $b$ = Yatırımın faize duyarlılığı (pozitif bir sayı) - $r$ = Reel faiz oranı > [!warning] Önemli İlişki > **Faiz oranı yükselirse → Yatırım düşer** > > Neden? Çünkü: > 1. Kredi maliyeti artar > 2. Alternatif getiri (bankaya yatırmak) cazip hale gelir #### 2.3 Kamu Harcamaları (G) Devletin mal ve hizmet satın almasıdır. **Dışsal** kabul ederiz (politika kararıyla belirlenir): $ G = \bar{G} $ --- ### 3. Yatırım ve Faiz İlişkisi Bu ilişki IS eğrisinin temelini oluşturur. ``` Yatırım (I) │ │ I₀ ────┼───────────● │ ╲ │ ╲ │ ╲ │ ╲ │ ● │ └────────────────────── Faiz Oranı (r) ``` > [!example] Fabrika Yatırımı Örneği > Bir firma yeni bir fabrika kurmak istiyor. Maliyeti 10 milyon TL. > > **Senaryo A: Faiz = %10** > - Kredi maliyeti: 1 milyon TL/yıl > - Alternatif: Parayı bankaya koysaydı 1 milyon TL kazanırdı > - Yatırım kârlı olması için getirisi > %10 olmalı > > **Senaryo B: Faiz = %25** > - Kredi maliyeti: 2.5 milyon TL/yıl > - Çok daha az proje kârlı hale gelir > - Yatırım azalır --- ### 4. IS Eğrisinin Türetilmesi IS eğrisi, **mal piyasasının dengede olduğu tüm (Y, r) kombinasyonlarını** gösterir. #### Adım 1: Denge Koşulu Mal piyasası dengesinde: $ Y = C + I + G $ #### Adım 2: Bileşenleri Yerine Koyma $ Y = (C_0 + MPC \times Y) + (I_0 - b \times r) + \bar{G} $ #### Adım 3: Y için Çözme $ Y - MPC \times Y = C_0 + I_0 - b \times r + \bar{G} $ $ Y(1 - MPC) = C_0 + I_0 + \bar{G} - b \times r $ $ Y = \frac{1}{1-MPC} \times (C_0 + I_0 + \bar{G} - b \times r) $ > [!tip] IS Eğrisi Denklemi > $Y = \frac{1}{1-MPC} \times (C_0 + I_0 + \bar{G}) - \frac{b}{1-MPC} \times r$ > > veya basitçe: **r arttıkça Y azalır** → IS eğrisi negatif eğimlidir #### IS Eğrisi Grafiği ``` Faiz Oranı (r) │ │ r₁ ──┼────● │ ╲ │ ╲ IS r₂ ──┼───────╲────● │ ╲ │ ╲ └──────────┼──────┼────── Gelir (Y) Y₁ Y₂ ``` **Okuma şekli:** - Faiz düşerse (r₁ → r₂) → Yatırım artar → Gelir artar (Y₁ → Y₂) - IS eğrisi üzerindeki her nokta mal piyasası dengesidir --- ### 5. IS Eğrisinin Kaydırılması IS eğrisini **sağa** kaydıran faktörler (genişletici): - Otonom tüketim artışı ($C_0$ ↑) - Otonom yatırım artışı ($I_0$ ↑) - Kamu harcamaları artışı ($G$ ↑) - Vergi indirimi (dolaylı olarak C ↑) IS eğrisini **sola** kaydıran faktörler (daraltıcı): - Tüketici güveninin azalması ($C_0$ ↓) - Yatırımcı beklentilerinin kötüleşmesi ($I_0$ ↓) - Kamu harcamalarının kısılması ($G$ ↓) - Vergi artışı ``` Faiz Oranı (r) │ │ IS₀ IS₁ │ │ │ r ───┼─────●─────● │ ╲ ╲ │ ╲ ╲ └────────┼─────┼────── Gelir (Y) Y₀ Y₁ G artarsa IS sağa kayar ``` > [!example] Türkiye Örneği: Deprem Sonrası Harcamalar > 2023 Kahramanmaraş depremleri sonrası: > - Devlet, yeniden yapılanma için G'yi artırdı > - Bu IS eğrisini sağa kaydırdı > - Sonuç: Belirli bir faiz oranında daha yüksek toplam talep --- ## ✍️ Alıştırmalar ### Soru 1 (Kavramsal) Aşağıdaki durumların hangisinde IS eğrisi sola kayar? a) Merkez bankası faiz oranını düşürür b) Hükümet altyapı yatırımlarını artırır c) Tüketiciler gelecek hakkında karamsar hale gelir d) İhracat artar <details> <summary>Çözüm</summary> **Cevap: c)** - (a) Faiz değişimi IS eğrisi **üzerinde** hareket yaratır, kaydırmaz - (b) G artışı IS'i sağa kaydırır - (c) ✅ Tüketici güveni düşerse C₀ azalır → IS sola kayar - (d) İhracat artışı IS'i sağa kaydırır </details> ### Soru 2 (Grafik) Aşağıdaki grafik üzerinde faiz oranı %15'ten %10'a düştüğünde ne olur? ``` r (%) │ 15─┼────A │ ╲ 10─┼──────╲───B │ ╲ │ IS └────────────── Y ``` <details> <summary>Çözüm</summary> Ekonomi A noktasından B noktasına hareket eder: - Faiz düşer → Yatırım artar → Toplam talep artar → Gelir (Y) yükselir - Bu, IS eğrisi **üzerinde** bir harekettir (kaymaz) </details> ### Soru 3 (Hesaplama) Bir ekonomide: - $C = 100 + 0.8Y$ - $I = 200 - 10r$ - $G = 150$ a) IS eğrisi denklemini türetin b) Faiz oranı %5 iken denge gelirini bulun <details> <summary>Çözüm</summary> **a) IS Denklemi:** Denge: $Y = C + I + G$ $Y = 100 + 0.8Y + 200 - 10r + 150$ $Y - 0.8Y = 450 - 10r$ $0.2Y = 450 - 10r$ $Y = 2250 - 50r$ **b) r = 5 iken:** $Y = 2250 - 50(5) = 2250 - 250 = 2000$ Denge geliri: **Y = 2000** </details> ### Soru 4 (Uygulama) Hükümet ekonomiyi canlandırmak için kamu harcamalarını 50 birim artırıyor. MPC = 0.8 ise: a) Çarpan değeri nedir? b) Gelir ne kadar artar? c) IS eğrisi ne yönde kayar? <details> <summary>Çözüm</summary> **a) Çarpan:** $k = \frac{1}{1-MPC} = \frac{1}{1-0.8} = \frac{1}{0.2} = 5$ **b) Gelir Artışı:** $\Delta Y = k \times \Delta G = 5 \times 50 = 250$ Gelir 250 birim artar. **c) IS eğrisi SAĞA kayar** (her faiz düzeyinde artık daha yüksek gelir) > [!tip] Çarpan Etkisi > 50 birimlik harcama → 250 birimlik gelir artışı > > Neden? Harcama → Gelir → Tüketim → Daha fazla gelir → Daha fazla tüketim... </details> --- ## 📑 Özet > [!tip] Anahtar Çıkarımlar > 1. **IS eğrisi** mal piyasası dengesini gösterir > 2. **Negatif eğimli**: Faiz ↓ → Yatırım ↑ → Gelir ↑ > 3. **Kaydıran faktörler**: C₀, I₀, G değişimleri > 4. **Çarpan etkisi**: Harcama değişimlerini büyütür --- ## ✅ Öğrenme Kontrol Listesi - [ ] IS eğrisinin tanımını yazabiliyorum - [ ] Yatırım-faiz ilişkisini açıklayabiliyorum - [ ] IS denklemini türetebiliyorum - [ ] IS eğrisini çizebiliyorum - [ ] Kaydırma vs. eğri üzerinde hareket ayrımını yapabiliyorum --- ## 📖 Kaynaklar 1. Mankiw, N.G. - Makroekonomi (Bölüm 11) 2. Blanchard, O. - Makroekonomi (Bölüm 5) 3. Ünsal, E. - Makro İktisat (Bölüm 7) --- ## 🔗 İlgili Konular - [[Hafta2_Para_Piyasasi_LM_Egrisi]] → Sonraki - [[Hafta3_IS-LM_Dengesi_Politika]] - [[Keynezyen_Model]] - [[Carpan_Etkisi]]