# GSYİH Hesaplama Yöntemleri ve Tüketim Fonksiyonuna Giriş — Kapsamlı Ders Notları
## İçindekiler
1. [[#Öğrenme Hedefleri]]
2. [[#Terimler]]
3. [[#Giriş ve Motivasyon]]
4. [[#GSYİH Hesaplama Yöntemleri]]
- 4.1 [[#Üretim (Katma Değer) Yaklaşımı]]
- 4.2 [[#Gelir Yaklaşımı]]
- 4.3 [[#Harcama Yaklaşımı]]
5. [[#GSYİH Hesaplamaları ve İlgili Kavramlar]]
6. [[#Tüketim Fonksiyonuna Giriş]]
- 6.1 [[#Keynesyen Tüketim Hipotezi]]
- 6.2 [[#Tüketim Fonksiyonu Formülü]]
- 6.3 [[#Otonom Tüketim Kavramı]]
- 6.4 [[#Marjinal Tüketim Eğilimi (MPC)]]
- 6.5 [[#Ortalama Tüketim Eğilimi (APC)]]
- 6.6 [[#Tüketim Fonksiyonunun Grafiği]]
7. [[#Sayısal Örnekler]]
8. [[#Alıştırmalar]]
9. [[#Özet]]
10. [[#Öğrenme Kontrol Listesi]]
11. [[#Kaynaklar]]
12. [[#İlgili Konular]]
---
## Öğrenme Hedefleri
Bu dersin sonunda aşağıdaki hedeflere ulaşmanız beklenmektedir:
- [ ] GSYİH'yi üretim, gelir ve harcama yöntemleriyle hesaplayabilmek
- [ ] Katma değer (value added) kavramını açıklayabilmek ve sayısal örnek çözebilmek
- [ ] Harcama yaklaşımındaki her bir bileşeni ($C$, $I$, $G$, $NX$) tanımlayabilmek
- [ ] Tüketim fonksiyonunu ($C = C_0 + cY_d$) yazabilmek ve bileşenlerini açıklayabilmek
- [ ] Marjinal tüketim eğilimini (MPC) ve marjinal tasarruf eğilimini (MPS) hesaplayabilmek
- [ ] Ortalama tüketim eğilimini (APC) hesaplayabilmek ve MPC ile farkını kavrayabilmek
- [ ] Tüketim fonksiyonu grafiğinde başabaş noktasını, tasarruf ve negatif tasarruf bölgelerini gösterebilmek
---
## Terimler
| Türkçe | English | Sembol |
|--------|---------|--------|
| Gayri Safi Yurtiçi Hasıla | Gross Domestic Product | $GSYİH$, $GDP$, $Y$ |
| Gayri Safi Milli Hasıla | Gross National Product | $GSMH$, $GNP$ |
| Katma değer | Value added | — |
| Ara mal | Intermediate good | — |
| Nihai mal | Final good | — |
| Tüketim | Consumption | $C$ |
| Yatırım | Investment | $I$ |
| Kamu harcamaları | Government spending | $G$ |
| Net ihracat | Net exports | $NX = X - M$ |
| Otonom tüketim | Autonomous consumption | $C_0$ |
| Marjinal tüketim eğilimi | Marginal propensity to consume | $MPC$, $c$ |
| Marjinal tasarruf eğilimi | Marginal propensity to save | $MPS$, $s$ |
| Ortalama tüketim eğilimi | Average propensity to consume | $APC$ |
| Ortalama tasarruf eğilimi | Average propensity to save | $APS$ |
| Harcanabilir kişisel gelir | Disposable personal income | $Y_d$, $DPI$ |
| Tasarruf | Saving | $S$ |
| Nominal GSYİH | Nominal GDP | — |
| Reel GSYİH | Real GDP | — |
| GSYİH deflatörü | GDP deflator | — |
| Yıpranma (Amortisman) | Depreciation | — |
| Dolaylı vergiler | Indirect taxes | — |
| Net faktör gelirleri | Net factor income | $NFI$ |
---
## Giriş ve Motivasyon
Bir önceki hafta [[hafta-02-milli-gelir-kavramlari|milli gelir kavramlarını]] incelemiştik. GSYİH'nin ne olduğunu, nominal ile reel GSYİH arasındaki farkı ve temel milli gelir büyüklüklerini öğrenmiştik. Bu hafta iki temel soruya yanıt arayacağız:
1. **GSYİH'yi nasıl hesaplarız?** Bir ekonominin toplam çıktısını ölçmek için üç farklı yöntem kullanılır ve bu üç yöntem de aynı sonuca ulaşır. Bu yöntemlerin mantığını kavramak, makroekonomik verileri okuyabilmek ve yorumlayabilmek açısından kritik öneme sahiptir.
2. **Hanehalkı tüketim kararlarını nasıl modelleriz?** Tüketim, GSYİH'nin en büyük bileşenidir. Keynes'in tüketim fonksiyonu, gelir ile tüketim arasındaki ilişkiyi basit ama güçlü bir biçimde formüle eder. Bu formül, ilerleyen haftalarda inceleyeceğimiz [[hafta-04-tuketim-tasarruf|çarpan mekanizması]] ve denge gelir analizinin temelini oluşturacaktır.
> [!note] Ön Bilgi
> Bu dersi takip edebilmek için aşağıdaki kavramları bilmeniz gerekmektedir:
> - [[hafta-02-milli-gelir-kavramlari|GSYİH ve GSMH tanımları]]
> - Nominal ve reel GSYİH ayrımı
> - Döngüsel akım (circular flow) modeli
> - Temel cebir işlemleri (doğru denklemi: $y = a + bx$)
---
## GSYİH Hesaplama Yöntemleri
Bir ekonomide belirli bir dönemde üretilen tüm nihai mal ve hizmetlerin parasal değerini — yani GSYİH'yi — ölçmenin üç farklı yolu vardır. Döngüsel akım modelini hatırlayalım: ekonomide firmalar (üretim kesimi) ve hanehalkı (tüketim kesimi) arasında sürekli bir akış vardır. Firmalar mal ve hizmet üretir, hanehalkı bunları satın alır. Aynı zamanda hanehalkı üretim faktörlerini (emek, sermaye, toprak, girişimcilik) firmalara satar ve karşılığında gelir elde eder. Bu döngüsel yapı sayesinde **toplam üretim = toplam gelir = toplam harcama** eşitliği her zaman geçerlidir.
> [!definition] Üç Yaklaşımın Eşitliği
> Üretim yöntemi, gelir yöntemi ve harcama yöntemiyle hesaplanan GSYİH birbirine eşittir. Bunun nedeni, döngüsel akım modelinde her harcamanın bir gelire, her gelirin de bir üretimden kaynaklanmasıdır.
---
### Üretim (Katma Değer) Yaklaşımı
Üretim yöntemiyle GSYİH hesaplanırken, ekonomide üretilen **nihai malların** fiyat ve miktarları dikkate alınır; ara mallar (intermediate goods) dahil edilmez. Bu yaklaşımda ya doğrudan nihai malların değeri toplanır ya da her üretim aşamasında yaratılan **katma değer** (value added) hesaplanır.
> [!definition] Katma Değer (Value Added)
> Katma değer, üretim sürecinde bir firmanın çıktısının değeri ile kullandığı ara girdilerin değeri arasındaki farktır. Başka bir deyişle, üretim faktörlerinin (sermaye, işgücü vb.) ürünün değerini yükseltmek için yaptığı katkıdır.
>
> $
> \textrm{Katma Değer} = \textrm{Çıktının Değeri} - \textrm{Ara Girdilerin Değeri}
> $
**Üretim yöntemi formülü:**
$
GSYİH = \sum P_x \times Q_x
$
Burada $P_x$ her bir nihai malın fiyatını, $Q_x$ ise miktarını ifade eder; $x$ ekonomide üretilen her bir nihai malı temsil eder.
> [!example] Ekmek Üretimi Örneği — Katma Değer Hesaplaması
> Ekmek üretim sürecini ele alalım:
>
> | Aşama | Ürün | Satış Değeri (TL) | Ara Girdi (TL) | Katma Değer (TL) |
> |-------|------|------------------:|---------------:|-----------------:|
> | 1 | Buğday | 50 | 0 | 50 |
> | 2 | Un | 100 | 50 | 50 |
> | 3 | Ekmek (fırın) | 200 | 100 | 100 |
> | **Toplam** | | | | **200** |
>
> Eğer doğrudan toplama yaparsak: $50 + 100 + 200 = 350$ TL buluruz; ancak bu **mükerrer sayım** (double counting) olur. Çünkü buğdayın değeri unun içinde, unun değeri de ekmeğin içinde zaten yer almaktadır.
>
> Katma değerleri toplarsak: $50 + 50 + 100 = 200$ TL — bu da nihai malın (ekmeğin) değerine eşittir.
> [!warning] Sınav İpucu
> Katma değer sorularında en sık yapılan hata **mükerrer sayım**dır. Her aşamadaki satış değerini doğrudan toplamak yerine, her aşamada yaratılan katma değeri toplamanız veya yalnızca nihai malın değerini almanız gerekir. İkisi de aynı sonucu verir.
---
### Gelir Yaklaşımı
Gelir yaklaşımında GSYİH, ekonomideki tüm üretim faktörlerinin elde ettiği gelirlerin toplamı olarak hesaplanır. Milli gelir (national income) kavramı, bir ekonomide bütün üretim faktörlerinin elde ettiği gelir anlamına gelir. Tüm kaynaklara yapılan ücret, faiz, kira ve kar ödemeleri toplanır:
$
GSYİH = w + i + r + p
$
Burada:
| Sembol | Anlam | Üretim Faktörü |
|--------|-------|----------------|
| $w$ | Ücret (wages) | Emek |
| $i$ | Faiz (interest) | Sermaye |
| $r$ | Rant / Kira (rent) | Toprak / Doğal kaynaklar |
| $p$ | Kar (profit) | Girişimcilik |
> [!tip] Hatırlatma
> Her üretim faktörünün bir **getirisi** vardır: emek ücret kazanır, sermaye faiz getirir, toprak rant sağlar, girişimci kar elde eder. Gelir yaklaşımında bu getirilerin tamamı toplanarak GSYİH'ye ulaşılır.
> [!example] Günlük Hayat Örneği
> Bir fırını düşünün: çalışanlara ödenen **maaşlar** (ücret), fırın binasının sahibine ödenen **kira** (rant), kredi için bankaya ödenen **faiz** (faiz) ve fırın sahibinin elde ettiği **kar** (kar). Tüm bu ödemelerin toplamı, fırının ürettiği ekmeklerin toplam değerine eşittir.
---
### Harcama Yaklaşımı
Harcama yaklaşımı, ekonomide bir yıl içinde nihai mal ve hizmetlere yapılan tüm harcamaların toplanmasıyla GSYİH'yi hesaplar. Bu yöntem makroekonomi derslerinde en sık kullanılan yaklaşımdır:
$
\boxed{Y = C + I + G + NX}
$
burada $NX = X - M$ olduğundan:
$
Y = C + I + G + (X - M)
$
Her bir bileşenin açıklaması:
| Bileşen | Tanım | Örnekler |
|---------|-------|----------|
| $C$ — Tüketim (Consumption) | Hanehalkının nihai mal ve hizmetlere yaptığı harcamalar | Dayanıklı mallar (beyaz eşya), dayanıksız mallar (gıda), hizmetler (sağlık, eğitim) |
| $I$ — Yatırım (Investment) | Firmaların sermaye mallarına yaptığı harcamalar | Sabit sermaye yatırımları, stok yatırımları, konut alımları |
| $G$ — Kamu Harcamaları (Government Spending) | Devletin mal ve hizmet alımları, transfer harcamaları | Altyapı, savunma, eğitim harcamaları |
| $X$ — İhracat (Exports) | Yurt dışına satılan mal ve hizmetler | — |
| $M$ — İthalat (Imports) | Yurt dışından satın alınan mal ve hizmetler | — |
> [!warning] Sınav İpucu
> Harcama yaklaşımında $NX = X - M$ "net ihracat" (net exports) olarak adlandırılır. Eğer ihracat ithalattan büyükse ($X > M$) net ihracat pozitiftir ve GSYİH'ye pozitif katkı yapar. Tersi durumda ($X < M$) net ihracat negatiftir. Sınavda $NX$ yerine bazen $X - M$ yazılabilir; ikisi de aynı şeydir.
> [!tip] Üç Yöntemin Eşitliği
> Bu üç hesaplama yöntemi nihayetinde bizi aynı sonuca ulaştırır. Çünkü ekonomide her harcama bir gelire, her gelir de bir üretimden kaynaklanır. Bu eşitlik döngüsel akım modelinin doğal bir sonucudur.
---
## GSYİH Hesaplamaları ve İlgili Kavramlar
GSYİH'den çeşitli düzeltmeler yapılarak farklı milli gelir büyüklüklerine ulaşılır. Bu ilişki zinciri şu şekildedir:
$
\begin{aligned}
GSYİH - \textrm{Yıpranma (Amortisman)} &= \textrm{Net Yurtiçi Hasıla (NDP)} \\[6pt]
\textrm{NDP} - \textrm{Dolaylı Vergiler} &= \textrm{Yurtiçi Gelir (DI)} \\[6pt]
\textrm{DI} + \textrm{Net Faktör Gelirleri} &= \textrm{Milli Gelir (NI)} \\[6pt]
\end{aligned}
$
Milli gelirden kişisel gelire geçiş:
$
\begin{aligned}
\textrm{NI} &- \textrm{Sosyal Güvenlik Katkıları} - \textrm{Kurumlar Vergisi} - \textrm{Dağıtılmayan Kurum Karları} \\
&+ \textrm{Transfer Ödemeleri} + \textrm{Kamu Borçlanma Faizleri} = \textrm{Kişisel Gelir (PI)}
\end{aligned}
$
$
\textrm{Kişisel Gelir} - \textrm{Gelir Vergisi} = \textrm{Harcanabilir Kişisel Gelir (DPI)} = Y_d
$
Son olarak, harcanabilir kişisel gelir ya tüketime ya da tasarrufa yönlendirilir:
$
Y_d = C + S
$
> [!definition] Önemli Kavramlar
> - **Yıpranma / Amortisman (Depreciation):** Üretim sürecinde makine ve teçhizatın zaman içinde değer kaybetmesidir. Sermaye tüketimi olarak da adlandırılır.
> - **Dolaylı Vergiler (Indirect Taxes):** Mal ve hizmet satın alınırken ödenen vergilerdir (KDV, ÖTV vb.).
> - **Net Faktör Gelirleri (Net Factor Income — NFI):** Yerli üretim faktörlerinin yabancı ülkelerde elde ettiği gelirler ile yabancı üretim faktörlerinin yurtiçinde elde ettiği gelirler arasındaki farktır. GSYİH'den GSMH'ye geçişte kullanılır.
---
## Tüketim Fonksiyonuna Giriş
### Keynesyen Tüketim Hipotezi
Tüketim (consumption), aile fertlerinin gereksinim duydukları mal ve hizmetlerin satın alımı için yaptıkları harcamaların toplamıdır. Tüketim harcamaları, GSYİH'nin en büyük bileşenidir — gelişmiş ekonomilerde GSYİH'nin yaklaşık %60-70'ini oluşturur.
John Maynard Keynes, 1936 yılında yayımladığı *Genel Teori* (The General Theory) eserinde, tüketim harcamalarının **birincil olarak gelir düzeyine** bağlı olduğunu ileri sürmüştür. Bu yaklaşım, Keynesyen tüketim hipotezi (Keynesian consumption hypothesis) olarak bilinir.
Keynes'e göre tüketim tercihlerini etkileyen faktörler iki gruba ayrılır:
- **Subjektif faktörler:** Beklenmedik olaylara karşı hazırlıklı olabilmek, faiz geliri elde edebilmek, alışkanlıklar vb.
- **Objektif faktörler:** Geleceğe dair gelir beklentileri, faiz değişimleri, vergi/para politikalarındaki değişiklikler vb.
Ancak Keynes, kısa dönemde bu faktörlerin büyük ölçüde sabit kaldığını ve **gelir düzeyinin tüketimi belirleyen en önemli değişken** olduğunu savunmuştur. Bu varsayımla basit ama güçlü bir model kurulabilir.
---
### Tüketim Fonksiyonu Formülü
Tüketim fonksiyonu (consumption function), gelir ile ekonomideki toplam mal ve hizmet tüketimi arasındaki ilişkiyi ölçen ekonomik bir formüldür. Keynes'e göre toplam tüketim harcamalarını ölçme ve tahmin etme işlevi görür.
**Sezgisel açıklama:** Geliriniz arttığında harcamalarınız da artar, ancak gelirinizin tamamını harcamazsınız — bir kısmını tasarruf edersiniz. Ayrıca hiç geliriniz olmasa bile yemek, barınma gibi temel ihtiyaçlarınız için harcama yapmanız gerekir.
**Sözel tanım:** Tüketim, gelirden bağımsız sabit bir harcama miktarı ile gelirin belirli bir oranının toplamıdır.
**Formel ifade:**
$
\boxed{C = C_0 + c \cdot Y_d} \tag{1}
$
Burada:
| Sembol | Tanım | Kısıt |
|--------|-------|-------|
| $C$ | Toplam tüketim harcamaları | — |
| $C_0$ | Otonom tüketim (autonomous consumption) | $C_0 > 0$ |
| $c$ | Marjinal tüketim eğilimi (MPC) | $0 < c < 1$ |
| $Y_d$ | Harcanabilir kişisel gelir (disposable personal income) | $Y_d \geq 0$ |
> [!tip] Doğru Denklemi Benzetmesi
> Tüketim fonksiyonu aslında bir **doğru denklemidir**: $y = a + bx$. Burada $C_0$ doğrunun $y$-eksenini kestiği nokta (sabit terim), $c$ ise doğrunun eğimidir. Bu basit analoji, tüketim fonksiyonunun grafiğini çizmeyi kolaylaştırır.
---
### Otonom Tüketim Kavramı
**Otonom tüketim** ($C_0$), gelirden bağımsız olarak gerçekleşen tüketim harcamalarıdır. Gelir ne olursa olsun — hatta sıfır bile olsa — bu harcamalar yapılır. Gelir düzeyi sıfır olduğunda tüketim harcamaları otonom tüketime eşit olur.
> [!definition] Otonom Tüketim (Autonomous Consumption)
> Gelir düzeyinden bağımsız olan, temel ihtiyaçları karşılamak için yapılması zorunlu tüketim harcamalarıdır. Denklemde $C_0$ ile gösterilir ve daima pozitif bir değerdir ($C_0 > 0$).
**Neden $C_0 > 0$?** Bir kişinin hiç geliri olmasa bile gıda, barınma benzeri ihtiyaçları karşılamak için harcama yapması gerekir. Bu harcamalar tasarrufların eritilmesi veya borçlanma yoluyla finanse edilir.
Denklemde görüldüğü üzere $C_0$ bir sabittir ve gelirdeki değişimlerden etkilenmez.
---
### Marjinal Tüketim Eğilimi (MPC)
**Marjinal tüketim eğilimi** (marginal propensity to consume — MPC), gelirdeki bir birimlik artışın tüketime ne kadar yansıdığını gösteren orandır. Bir tüketicinin tasarruf etmek yerine mal ve hizmet tüketimine harcadığı toplam ücret artışının oranı olarak nitelenir.
> [!definition] MPC — Marjinal Tüketim Eğilimi
>
> $
> MPC = c = \frac{\Delta C}{\Delta Y_d}
> $
>
> Burada $\Delta C$ tüketimdeki değişimi, $\Delta Y_d$ harcanabilir gelirdeki değişimi ifade eder.
**Önemli:** MPC'yi hesaplarken tüketim seviyesini harcanabilir kişisel gelir seviyesine bölerek değil, tüketimdeki **değişimi** harcanabilir kişisel gelirdeki **değişime** ($\Delta$) bölerek elde ederiz.
**Kısıtlar:** $0 < c < 1$, yani MPC sıfır ile bir arasında bir değer alır. Bunun anlamı:
- Gelir artışının bir kısmı tüketime yönlendirilir (MPC > 0)
- Gelir artışının tamamı tüketime yönlendirilmez, bir kısmı tasarrufa gider (MPC < 1)
**Grafik anlamı:** Tüketim fonksiyonu doğrusunun **eğimi** MPC'ye eşittir. Doğrusal tüketim fonksiyonunda ($C = C_0 + cY_d$) eğim sabittir, dolayısıyla MPC de sabittir.
> [!example] Günlük Hayat Örneği
> Maaşınıza 100 TL ek gelir eklendiğini varsayalın. Bu 100 TL'yi tamamen harcamazsınız. Belki sadece 70 TL'sini tüketime yönlendirirsiniz ve geri kalan 30 TL'yi tasarruf edersiniz. Bu durumda:
>
> $
> MPC = \frac{70}{100} = 0{,}70
> $
>
> Yani her 1 TL'lik gelir artışı, tüketimde 0,70 TL'lik bir artışa yol açar.
**MPC ve MPS ilişkisi:** Gelirdeki bir birimlik artış ya tüketime ya da tasarrufa yönlendirilir, başka bir alternatif yoktur. Bu nedenle:
$
\boxed{MPC + MPS = 1}
$
$
MPS = \frac{\Delta S}{\Delta Y_d} = 1 - c
$
---
### Ortalama Tüketim Eğilimi (APC)
**Ortalama tüketim eğilimi** (average propensity to consume — APC), toplam gelirin ne kadarının tüketime ayrıldığını gösteren orandır.
> [!definition] APC — Ortalama Tüketim Eğilimi
>
> $
> APC = \frac{C}{Y_d}
> $
MPC'den farklı olarak APC, **değişim** oranını değil, **düzey** oranını gösterir. Tüketim fonksiyonunu $Y_d