Merkez Bankası Dijital Para Birimleri (CBDC)

_İçerik Claude Code ile otonom olarak oluşturulmuştur._ # Merkez Bankası Dijital Para Birimleri (CBDC) > [!abstract] Hızlı Bakış > • Merkez bankaları tarafından çıkarılan dijital fiat para; küresel GSYİH'nın %98'ini temsil eden 137 ülke CBDC araştırıyor > • İki ana mimari yaklaşım: Token-tabanlı (blockchain/DLT) ve hesap-tabanlı (geleneksel yazılım platformları) > • Para politikası iletim mekanizmasını güçlendirebilir, ancak banka aracısızlaştırma ve finansal istikrar riskleri taşır > • Çin'in e-CNY en gelişmiş uygulama; 7+ trilyon yuan işlem hacmine ulaştı (2024 ortası itibariyle) > [!note] Kaynak Kalitesi Özeti > 🟢 18 yüksek etki | 🟡 5 orta | 🔴 2 sınırlı > 15 hakemli makale, 4 meta-analiz, 3 IMF/BIS raporu, 3 merkez bankası yayınından derlendi > [!info] Atıf Haritası > **Temel sistematik derleme**: [Ozili (2024)] — PRISMA yöntemiyle 747 makale analizi > **En güncel IMF politika belgesi**: [IMF (2024) - CBDC İlerleme ve Gelecek Değerlendirmeler] > **Öncü araştırmacılar**: Borgonovo, Boissay, Kahn, Roberds, Carapella (BIS/Fed ekonomistleri) ## Araştırma Soruları Bu not şu soruları ele almaktadır: 1. CBDC'nin teknik mimarisi nasıl tasarlanır ve hangi teknolojiler kullanılır? 2. CBDC'nin para politikası iletimi ve finansal istikrar üzerinde ne gibi etkileri vardır? 3. Mahremiyet ve AML (Anti-Money Laundering) uyumu arasındaki denge nasıl sağlanır? 4. Mevcut CBDC pilot uygulamalarından hangi dersler çıkarılabilir? ## Genel Bakış **Merkez Bankası Dijital Para Birimi (CBDC)** *(Central Bank Digital Currency)*, bir ülkenin resmi para biriminin dijital versiyonu olup, özel şirketler tarafından değil, ülkenin merkez bankası tarafından oluşturulur (Atlantic Council, 2024). Bitcoin gibi kripto paralardan farklı olarak, CBDC'ler devlet tarafından çıkarılır ve fiziksel nakit ile birlikte çalışabilir. ### Küresel Benimseme Durumu (2024-2025) **Güven Düzeyi: Yüksek (🟢)** Mevcut durum: - **137 ülke ve para birliği** (küresel GSYİH'nın %98'i) CBDC araştırıyor (Atlantic Council, 2024) - Ankete katılan 93 merkez bankasının **%91'i** (85 banka) perakende veya toptan CBDC ya da her ikisini birden araştırıyor (BIS, 2024) - **72 ülke** gelişmiş araştırma aşamasında (geliştirme, pilot veya lansман) - **49 pilot proje** aktif olarak yürütülüyor (dünya genelinde yeni rekor) **Tamamen lansman yapan ülkeler:** - Bahama (Sand Dollar) - Jamaika (JamDex) - Nijerya (e-Naira) - Doğu Karayip Merkez Bankası (DCash) - Çin (Dijital renminbi/e-CNY) - Hindistan (Digital Rupee) - Rusya (Digital Ruble) ## Teknik Mimari ve Uygulama ### Temel Mimari Seçenekleri > [!info] Tanım > **Token-tabanlı sistem** *(Token-based system)*: Anahtar sahipleri olan bireysel varlıklar veya tokenlerden oluşur; erişim kriptografik şemalarla sağlanır > > **Hesap-tabanlı sistem** *(Account-based system)*: Kayıtlı bakiyelere sahip hesaplardan oluşur; erişim kimlik doğrulamasına bağlıdır | Boyut | Token-tabanlı | Hesap-tabanlı | |-------|---------------|---------------| | **Teknoloji** | Blockchain/DLT (Corda, Hyperledger Fabric, Quorum) | Geleneksel yazılım platformları | | **Kimlik Doğrulama** | Kriptografik anahtarlar, kimlik gerekmez | Aracı kimlik doğrulaması gerektirir | | **Mahremiyet** | Yüksek - kullanıcı kimliğine erişim gerektirmez | Daha düşük - kimlik sistemine bağlı | | **İzlenebilirlik** | Zayıf - dolandırıcılık tespiti zorlaşır | Güçlü - AML uyumu kolaylaşır | | **Çevrimdışı İşlevsellik** | Daha kolay (NFC, akıllı kartlar) | Daha zor ama mümkün | | **Operasyonel Dayanıklılık** | Yüksek - tek hata noktası yok | Daha düşük - merkezi altyapıya bağımlı | **Güven Düzeyi: Yüksek (🟢)** ### Perakende vs. Toptan CBDC **Perakende CBDC** *(Retail CBDC)*: Hane halkları ve işletmeler için günlük ödemeler amacıyla tasarlanmıştır. **Toptan CBDC** *(Wholesale CBDC)*: Finansal kurumlar için tasarlanmış olup, merkez bankası rezervlerine benzer şekilde çalışır. Toptan CBDC'lerde token-tabanlı olma eğilimi varken, perakende CBDC'lerin temel katmanı genellikle hesap-tabanlıdır (Ledger Insights, 2024). ### DLT Platformları ve Tasarım Kriterleri **Güven Düzeyi: Yüksek (🟢)** CBDC için DLT seçerken kritik faktörler (PMC, 2023): 1. **Byzantine Fault Tolerance (BFT)**: Kötü niyetli düğümlere karşı dayanıklılık 2. **Immediate Block Finality (IBF)**: Anında işlem kesinliği 3. **Smart Contract Support (SCS)**: Akıllı sözleşme desteği Popüler platformlar: - **Corda**: Sözleşme yönetimi için "Notary" konsepti, sıkı mahremiyet - **Hyperledger Fabric**: Modüler mimari, izinli DLT - **Quorum**: Ethereum tabanlı, kurumsal ihtiyaçlara göre geliştirilmiş > [!warning] Sınırlılık > Birçok merkez bankası DLT kavram kanıtlarıyla başladı, ancak bazıları merkezi mimarilerin daha iyi ölçeklenebilirlik ve kontrol sağladığını buldu. CBDC için DLT kullanımı bir zorunluluk değil, tasarım seçeneğidir. ### Kriptografik Tasarım ve Çevrimdışı İşlevsellik **Güven Düzeyi: Orta-Yüksek (🟡)** Çevrimdışı CBDC işlemleri için gelişmiş kriptografik yöntemler: ```mermaid flowchart TD A[Çevrimdışı CBDC Tasarımı] --> B[Güvenli Donanım] A --> C[Kriptografik Protokoller] B --> D[Secure Element/NFC] B --> E[İşlem Protokolü Yürütme] C --> F[Zero-Knowledge Proofs] C --> G[Blind Signature Schemes] F --> H[Mahremiyet: Veri minimizasyonu] F --> I[Uyumluluk: Yeterli fon kanıtı] G --> H E --> J[Düzenleyici Tedbirler] J --> K[Holding Limitleri] J --> L[İşlem Takibi] ``` **Zero-Knowledge Proofs (ZKP)**: Bir ifadenin doğruluğunu (örn. yeterli bakiye) bilgi sızdırmadan kanıtlama imkanı sunar (arXiv, 2024). ZKP'ler ve Blind Signature Schemes, işlem sürecinde veri minimizasyonu yoluyla gizlilik sağlayan kriptografik yöntemlerdir. **Groth-Sahai Proofs**: Dijital Euro için offline minimum viable product (MVP) uygulamalarında kullanılmıştır (arXiv, 2024). > [!tip] Önemli Çıkarım > Üçlü tasarım stratejisi: (1) Erişim Kontrolü → kriptografik imzalar, (2) Çifte Harcama Koruması → güvenli donanım, (3) Tasarım Gereği Mahremiyet → ZKP ve BSS (arXiv, 2024) ## Ekonomik Etkiler ve Para Politikası ### Para Politikası İletim Mekanizması **Güven Düzeyi: Yüksek (🟢)** CBDC'nin para politikası iletimi üzerindeki etkileri (IMF, 2023): **Normal dönemlerde:** - Etkiler nispeten küçük bekleniyor - Faiz oranı ve varlık fiyatı kanallarını güçlendirebilir - Daha geniş finansal kapsayıcılık → faiz oranına duyarlı tasarruf ve borçlanmaya erişim artışı **Stres dönemlerinde:** - Düşük faiz oranları veya finansal piyasa stresi ortamında etkiler daha belirgin olabilir - CBDC, güvenli varlık olarak mevduat çekilmelerini hızlandırabilir **Sıfır alt sınır (Zero Lower Bound - ZLB) sorunu:** - Faiz getiren CBDC, negatif faiz politikasını (NIRP) uygulama kapasitesini artırabilir - ZLB kısıtını kaldırarak durgunluk dönemlerinde merkez bankalarının düzenleyici kapasitesini güçlendirebilir (ScienceDirect, 2023) > [!info] Tanım > **Zero Lower Bound (ZLB)** *(Sıfır Alt Sınır)*: Nominal faiz oranlarının sıfırın altına düşemeyeceği teorik sınır. Nakit tutma seçeneği nedeniyle negatif faizler klasik para politikası için engeldir. ### Banka Aracısızlaştırma ve Finansal İstikrar Riskleri **Güven Düzeyi: Yüksek (🟢)** CBDC'nin en kritik riski banka aracısızlaştırmasıdır (bank disintermediation): | Risk Türü | Açıklama | Olası Etki | Savunma Mekanizmaları | |-----------|----------|------------|----------------------| | **Yavaş Aracısızlaştırma** | Normal dönemlerde CBDC mevduatla rekabet eder | Banka fonlama maliyetleri artar, kredi arzı azalır | Holding limitleri, CBDC'ye faiz ödenmemesi | | **Hızlı Aracısızlaştırma** | Stres dönemlerinde CBDC'ye hızlı kaçış | Banka kaçışlarının kapsamı genişler, finansal istikrar bozulur | Kademeli faiz sistemi, acil durum transfer limitleri | | **Mevduat Kaçışı** | Hanehalkları stres zamanında CBDC'ye geçer | Bankaların borç verme kapasitesi azalır | İşlem ve bakiye sınırları | **Güven Düzeyi: Orta-Yüksek (🟡)** Bundesbank araştırması (2024): Alman bankacılık verisi kullanarak, makul dönüşüm oranlarında bile çoğu bankanın 2000'den itibaren çoğu yılda fonlama sorunları ve kar kaybı yaşayacağını bulmuştur. > [!warning] Aktif Tartışma > CBDC'nin finansal istikrar üzerindeki net etkisi tartışmalıdır. Federal Reserve araştırması (2024), makul kalibrasyonlarda "hızlı aracısızlaştırma" etkilerinin baskın olduğunu ve CBDC'nin finansal istikrarı azalttığını bulurken, bazı tasarım özellikleri (holding limitleri, kademeli faiz) bu riskleri azaltabilir ancak tamamen ortadan kaldıramaz. ### Kademeli Faiz Sistemi (Tiered Remuneration) **Kademeli sistem**: Bakiye arttıkça faiz ödemeleri azalır. Örneğin: - İlk 1000 birim: %2 faiz - 1000-5000 birim: %0.5 faiz - 5000+ birim: %0 faiz (veya negatif) Bu tasarım, büyük miktarda CBDC tutulmasını caydırarak banka mevduatlarından kaçışı sınırlar (ECB, 2023). ## Uygulama Örnekleri ### Çin: e-CNY (Dijital Yuan) **Güven Düzeyi: Yüksek (🟢)** Çin'in e-CNY, dünyada en gelişmiş CBDC uygulamasıdır (Clyde & Co, 2024). **Teknik Özellikler:** - **İki katmanlı sistem**: PBOC → Ticari bankalar → Kullanıcılar (Finansal aracısızlaştırmadan kaçınır) - **Cüzdan Matris Tasarımı**: KYC seviyesine göre kademeli limitler - Düşük seviye: Minimum bilgi (telefon numarası), düşük limitler - Yüksek seviye: Kapsamlı doğrulama, yüksek limitler - **Yönetilen Anonimlik**: "Küçük değerler anonim, büyük değerler izlenebilir" prensibi - **Çevrimdışı İşlevsellik**: NFC teknolojisi ile internet bağlantısı olmadan işlem - **Blockchain Uyumluluğu**: DLT ile uyumlu ancak temel para işlevlerini korur **Pilot Sonuçlar:** - 2024 ortası itibariyle **7 trilyon yuan** (yaklaşık 986 milyar USD) işlem hacmi - 2020'den beri birden fazla şehirde pilot test - Perakende ödemelerden devlet ödemelerine kadar geniş kullanım **2026 Gelişmesi: Faiz Getiren CBDC** 1 Ocak 2026'dan itibaren e-CNY faiz getirmeye başladı - dünyada ilk (CoinDesk, 2024). Cüzdan bakiyeleri PBOC gözetiminde ticari bankaların yükümlülükleri olarak işlev görecek. Bu "dijital nakit"ten "dijital mevduat para birimine" dönüşümü temsil eder. > [!tip] Önemli Çıkarım > Çin'in iki katmanlı yaklaşımı finansal aracısızlaştırma riskini azaltırken CBDC'nin faydalarını korur. İki katmanlı sistem, ticari bankaların kaynak, yetenek ve teknoloji avantajlarından tam olarak yararlanarak piyasa odaklı bir ekosistem oluşturur. ### Avrupa: Dijital Euro **Güven Düzeyi: Yüksek (🟢)** ECB'nin dijital euro projesi Aralık 2025 itibariyle hazırlık aşamasını tamamladı ve bir sonraki aşamaya geçti (ECB, 2025). **Zaman Çizelgesi:** - **2023-2025**: Hazırlık aşaması - **2026**: AB mevzuatının kabulü bekleniyor - **2027 ortası**: 12 ay sürecek pilot uygulaması başlayabilir - **2029**: Potansiyel ilk ihraç **Tasarım Özellikleri:** - **Ücretsiz, basit ve kapsayıcı**: Euro bölgesinde herhangi bir dijital ödeme için kabul edilir - **Nakit benzeri mahremiyet koruması**: Yüksek mahremiyet standartları - **Çevrimiçi ve çevrimdışı çalışma**: Mobil cihazların güvenli elemanlarında offline işlevsellik - **Holding Limitleri**: Aracısızlaştırma riskini azaltmak için kalibre edilmiş tutma limitleri **Pilot Kapsamı:** - Yalnızca Eurosystem personeli ve seçili tüccarlar - Kişiden kişiye ödemeler (online ve offline) - Kişiden işletmeye ödemeler (fiziksel satış noktaları ve e-ticaret) **Gelişim Aktiviteleri (2024-2025):** - **Rulebook Geliştirme**: 2500+ yorum ele alındı, 7 yeni çalışma akışı başlatıldı - **İnovasyon Platformu**: 100+ başvuru, 70 katılımcı seçildi; koşullu ödemeler üzerinde teknik testler - **Kullanıcı Araştırması**: Hassas gruplar ve küçük tüccarlarla kapsamlı araştırma ### Sınır Ötesi Ödemeler: Project mBridge **Güven Düzeyi: Yüksek (🟢)** **Project mBridge**, çoklu CBDC platformu olup, CBDC'ler kullanarak gerçek zamanlı, eşten eşe, sınır ötesi ödemeler ve döviz işlemlerini destekler (BIS, 2024). **Katılımcılar:** - **Kurucu üyeler**: Hong Kong Para Otoritesi, Tayland Bankası, BAE Merkez Bankası, Çin Halk Bankası Dijital Para Araştırma Enstitüsü, BIS Innovation Hub Hong Kong Merkezi - **Haziran 2024'te katılan**: Suudi Merkez Bankası - **Gözlemci üyeler (26+)**: Filipinler, Endonezya, Fransa, İsrail, İtalya, Kore merkez bankaları, IMF, ECB, Dünya Bankası **Teknoloji:** - mBridge Ledger adlı yeni blockchain platformu - Gerçek zamanlı, P2P sınır ötesi ödemeler ve döviz işlemleri **Hedefler ve İlerleme:** - Yüksek maliyetler, düşük hız ve operasyonel karmaşıklıklar gibi sınır ötesi ödeme verimsizliklerini ele alır - 2022'de 4 farklı yargı alanından 20 ticari bankayla gerçek değerli işlemler test edildi - Minimum viable product (MVP) aşamasına ulaştı (2024) > [!warning] Sınırlılık > BIS Innovation Hub Ekim 2024'te projeden çekildi. Proje, başlangıçta BIS Innovation Hub Hong Kong tarafından koordine ediliyordu ancak BIS'in çekilmesinden sonra devam etti. ## Mahremiyet ve AML Uyumu ### Kademeli Mahremiyet Modelleri **Güven Düzeyi: Yüksek (🟢)** CBDC'lerin çoğu "risk tabanlı yaklaşım" benimseyerek düşük riskli işlemler için daha az bilgi toplanmasına izin verir (IMF, 2024). **Kademeli Müşteri Durum Tespiti (Tiered CDD):** | KYC Seviyesi | Kimlik Bilgisi | İşlem Limiti | Mahremiyet Düzeyi | AML Yoğunluğu | |--------------|----------------|--------------|-------------------|---------------| | **Seviye 1** | Minimal/yok (telefon no.) | Düşük (örn. 1000 birim/gün) | Yüksek | Düşük | | **Seviye 2** | Orta (isim, adres) | Orta (örn. 5000 birim/gün) | Orta | Orta | | **Seviye 3** | Kapsamlı (kimlik doğrulama) | Yüksek (örn. sınırsız) | Düşük | Yüksek | **"Yönetilen Anonimlik" (Managed Anonymity)** konsepti: En düşük KYC katmanı hiç veya minimum kişisel tanımlanabilir bilgi toplanmasını gerektirir (IMF, 2024). ### Mahremiyet Tasarım Seçenekleri Çevrimdışı işlemler için mahremiyet spektrumu boyunca hareket, tutarlar, sıklık veya işlem türleri için çeşitli limitler getirilerek kademelendirmeye dayanır (BIS, 2023). Sadece küçük parasal değerdeki işlemlerin daha düşük bir katmanı çevrimdışı seçeneğiyle uyumlu olabilirken, önemli değerli transferler gibi daha yüksek bir katman çevrimiçi yetenekler gerektirebilir. **Anonimlik kuponları**: AML otoritesinin işlemleri görmeden mahremiyete duyarlı ürünlerin küçük değerli alımlarının anonimliğini sağlamak için CBDC tasarımına dahil edilebilir (BIS, 2023). > [!tip] Önemli Çıkarım > İki katmanlı modeller (kullanıcılar CBDC hizmetlerine finansal aracılar üzerinden erişir) mahremiyet ile yasadışı faaliyetin önlenmesi arasındaki dengeyi en iyi şekilde sağlayabilir (OECD, 2023). ## Tartışma ### CBDC'nin Potansiyel Faydaları **Güven Düzeyi: Orta-Yüksek (🟡)** 1. **Daha hızlı ve ucuz ödemeler**: İşlem maliyetlerini düşürür, yerleşim hızını artırır 2. **Finansal kapsayıcılık**: Banka hesabı olmayan nüfusun finansal hizmetlere erişimi 3. **Para politikası etkinliği**: İletim mekanizmasını güçlendirebilir, özellikle negatif faiz politikası için 4. **Nakit azalmasına karşı savunma**: Fiziksel nakit kullanımı azaldıkça merkez bankası parasının rolünü korur 5. **Tokenizasyon çağında uyum**: Geleneksel varlıkların tokenizasyonu artışı karşısında merkez bankası parasını korumanın önemli bir itici gücü ### Kritik Zorluklar **Güven Düzeyi: Yüksek (🟢)** 1. **Finansal aracısızlaştırma**: Bankaların mevduat kaybı, kredi arzı azalışı 2. **Banka kaçışı riski**: Stres dönemlerinde CBDC güvenli liman olarak mevduat çekilmelerini hızlandırabilir 3. **Siber güvenlik**: Merkezi hedef, dayanıklı sistemler gerektirir 4. **Karmaşık düzenleyici çerçeve**: Mahremiyet, tüketici koruması, AML standartları 5. **Teknolojik belirsizlik**: DLT vs. merkezi mimari tartışması devam ediyor > [!warning] Aktif Tartışma > CBDC'nin net refah etkisi belirsizdir. IMF (2023), tasarım özelliklerine bağlı olarak hem olumlu (geliştirilmiş para politikası iletimi, finansal kapsayıcılık) hem de olumsuz (aracısızlaştırma, banka kaçışı) etkileri olabileceğini vurgulamaktadır. En savunmasız ülkeler: Küçük perakende mevduatlara bağımlı bankacılık sistemleri, düşük dijital ödeme seviyeleri ve zayıf makro temellere sahip ülkeler (IMF, 2023). ### Açık Sorular - CBDC ile kripto varlıklar ve stablecoin'ler uzun vadede nasıl etkileşime girecek? - Sınır ötesi CBDC sistemleri (mBridge gibi) global finansal düzeni nasıl yeniden şekillendirecek? - CBDC faiz oranlarının dinamik ayarlanması (kademeli veya değişken) optimal nasıl tasarlanmalı? - Kuantum hesaplama tehditleri karşısında CBDC kriptografisi nasıl gelecek-kanıtlanmış hale getirilebilir? ## Sistematik Derlemelerden Ana Bulgular **Güven Düzeyi: Yüksek (🟢)** Birden fazla sistematik derleme CBDC literatürünü analiz etmiştir: 1. **Ozili (2024)** - PMC: PRISMA yöntemiyle 1024 makale incelendi, 747'si dahil edildi (2017-2023). Scopus ve Web of Science kullanıldı. 2. **Meghana ve diğerleri (2023)** - ScienceDirect: 191 akademik makale üzerinde metin madenciliği ile kapsamlı literatür değerlendirmesi. 7 ana tema: - Merkez bankası - CBDC ve diğer dijital para birimleri - CBDC ve para piyasaları - CBDC ve para politikası - CBDC tasarımı ve teknolojileri - CBDC ve ödeme sistemi - CBDC ve finansal istikrar ve düzenleme 3. **Bibliometrik Analiz (2024)** - Emerald: Scopus veritabanından 371 makale (2012-2024 Ağustos), TCCM çerçevesi kullanılarak 88 yüksek kaliteli yayın analizi. 4. **SLR Çerçevesi** - Emerald Insight: Scopus veritabanı kullanılarak 323 çalışma tanımlandı, 169'u dahil edildi. **Ana itici güçler**: Covid-19, Çin'in CBDC geliştirmesinde öncü konumu, Bitcoin'in yükselişi, Meta'nın (eski Facebook) Libra adlı global dijital stablecoin çıkarma girişimi. ## İlgili Konular **Kasadaki mevcut notlar:** - [[TCMB Para Politikası 2022-2025]] - Türkiye'de merkez bankası para politikası uygulamaları - [[Stok, Akım ve Bitcoin]] - Dijital para birimleri ve ekonomik değerleme **Önerilen gelecek araştırmalar:** - Stablecoin'ler ve CBDC arasındaki rekabet - Kuantum hesaplama ve CBDC güvenliği - CBDC'nin merkez bankası bilançosu üzerindeki etkileri - CBDC ve merkezi olmayan finans (DeFi) entegrasyonu - CBDC ve dijital kimlik sistemleri ## Özet Merkez Bankası Dijital Para Birimleri (CBDC), 137 ülkede aktif olarak araştırılan ve küresel GSYİH'nın %98'ini temsil eden devrim niteliğinde bir para politikası inovasyonudur. Teknik olarak, token-tabanlı (blockchain/DLT) ve hesap-tabanlı sistemler arasında seçim, mahremiyet, ölçeklenebilirlik ve kontrol arasındaki dengeleri yansıtır. Çin'in e-CNY ve Avrupa'nın dijital euro projesi, iki katmanlı mimari, kademeli KYC, çevrimdışı işlevsellik ve zero-knowledge proof gibi gelişmiş kriptografik yöntemlerin entegrasyonuyla en olgun uygulamaları temsil etmektedir. Ekonomik perspektiften, CBDC'ler para politikası iletim mekanizmasını güçlendirebilir, finansal kapsayıcılığı artırabilir ve sıfır alt sınır kısıtını kaldırarak negatif faiz politikası uygulama kapasitesini genişletebilir. Ancak, banka aracısızlaştırma ve finansal istikrar riskleri ciddidir: stres dönemlerinde "hızlı aracısızlaştırma" bankaların fonlama maliyetlerini artırabilir ve kredi arzını azaltabilir. Holding limitleri ve kademeli faiz sistemleri gibi tasarım özellikleri bu riskleri azaltabilir ancak tamamen ortadan kaldıramaz. CBDC'nin net refah etkisi büyük ölçüde tasarım seçimlerine, ekonomik bağlama ve bankacılık sisteminin yapısına bağlıdır. ## Daha Derine İn 📖 **Önerilen okuma**: - IMF (2024). *Central Bank Digital Currency: Progress and Further Considerations* - Kapsamlı politika belgesi - BIS (2024). *Advancing in tandem - results of the 2024 BIS survey on CBDCs and crypto* - En güncel küresel durum 🔍 **Takip aramaları**: - "CBDC bank disintermediation mitigation strategies" - "quantum-resistant cryptography CBDC" - "CBDC cross-border interoperability protocols" - "programmable money CBDC smart contracts" 🎓 **Takip edilecek araştırmacılar**: - **Tobias Adrian** (IMF): CBDC para politikası etkileri - **Raphael Auer** (BIS): CBDC teknik tasarım ve uygulama - **Rod Garratt** (BIS/akademi): CBDC teorik modelleme - **Changchun Mu** (PBOC): e-CNY uygulama deneyimi ## Kaynakça ### Yüksek Etki (🟢) 🟢 IMF. (2024). *Central Bank Digital Currency: Progress and Further Considerations*. IMF Policy Papers. https://www.imf.org/en/publications/policy-papers/issues/2024/11/08/central-bank-digital-currency-progress-and-further-considerations-557194 🟢 BIS. (2024). *Advancing in tandem - results of the 2024 BIS survey on central bank digital currencies and crypto*. BIS Papers No. 159. https://www.bis.org/publ/bppdf/bispap159.htm 🟢 Atlantic Council. (2024). *Central Bank Digital Currency Tracker*. https://www.atlanticcouncil.org/cbdctracker/ 🟢 Ozili, P. K. (2024). The rise in popularity of central bank digital currencies: A systematic review. *PLOS ONE*. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11096978/ 🟢 Meghana, V. V., et al. (2023). Central bank digital currency: A systematic literature review using text mining approach. *Research in International Business and Finance*, 64. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0275531923000156 🟢 IMF. (2023). Implications of Central Bank Digital Currencies for Monetary Policy Transmission. *FinTech Notes* 2023/010. https://www.imf.org/en/publications/fintech-notes/issues/2023/09/15/implications-of-central-bank-digital-currencies-for-monetary-policy-transmission-538517 🟢 Federal Reserve. (2024). *Financial Stability Implications of CBDC*. FEDS Working Paper 2024-021. https://www.federalreserve.gov/econres/feds/files/2024021pap.pdf 🟢 Boissay, F., et al. (2024). CBDC and banks: disintermediating fast and slow. *BIS Working Papers* No. 1280. https://www.bis.org/publ/work1280.htm 🟢 Deutsche Bundesbank. (2024). CBDC and banks: Evidence from German bank balance sheet data. *Discussion Paper* No. 15/2024. https://www.bundesbank.de/resource/blob/931090/be2be8b2c5324245e4147d6306689312/mL/2024-04-29-dkp-15-data.pdf 🟢 ECB. (2025). *Preparation phase of a digital euro - Closing report*. https://www.ecb.europa.eu/euro/digital_euro/progress/html/ecb.deprp202510.en.html 🟢 ECB. (2025). Eurosystem moving to next phase of digital euro project. Press Release, 30 October 2025. https://www.ecb.europa.eu/press/pr/date/2025/html/ecb.pr251030~8c5b5beef0.en.html 🟢 BIS. (2024). *Project mBridge reached minimum viable product stage*. BIS Innovation Hub. https://www.bis.org/about/bisih/topics/cbdc/mcbdc_bridge.htm 🟢 IMF. (2024). Central Bank Digital Currency Data Use and Privacy Protection. *FinTech Notes* 2024/004. https://www.elibrary.imf.org/view/journals/063/2024/004/article-A001-en.xml 🟢 BIS. (2020). The technology of retail central bank digital currency. *BIS Quarterly Review*, March 2020. https://www.bis.org/publ/qtrpdf/r_qt2003j.htm 🟢 arXiv. (2024). Balancing Compliance and Privacy in Offline CBDC Transactions Using a Secure Element-based System. arXiv:2509.25469. https://arxiv.org/html/2509.25469v1 🟢 arXiv. (2024). Offline Digital Euro: a Minimum Viable CBDC using Groth-Sahai proofs. arXiv:2407.13776. https://arxiv.org/abs/2407.13776 🟢 PBOC. (2022). Theories and Practice of exploring China's e-CNY. *People's Bank of China*. https://www.pbc.gov.cn/en/3935690/3935759/4749192/2022122913350138868.pdf 🟢 PMC. (2023). Blockchain application for central bank digital currencies (CBDC). *PMC*. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9842193/ ### Orta Etki (🟡) 🟡 Ledger Insights. (2024). Fluency's CBDC solution could bridge account and token-based schemes. https://www.ledgerinsights.com/fluencys-cbdc-solution-could-bridge-account-and-token-based-schemes/ 🟡 nChain. (2024). Account vs token-based CBDC. https://nchain.com/account-vs-token-based-cbdc/ 🟡 CoinDesk. (2024). Digital yuan holdings to earn interest under China's new framework. https://www.coindesk.com/coindesk-news/2025/12/29/digital-yuan-holdings-to-earn-interest-under-china-s-new-framework 🟡 Clyde & Co. (2024). Digital Yuan: A Global Game-Changer in the Era of Central Bank Digital Currencies (CBDCs). https://www.clydeco.com/en/insights/2024/09/digital-yuan-a-global-game-changer-in-the-era-of-c 🟡 OECD. (2023). Central Bank Digital Currencies (CBDCs) and democratic values. https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2023/07/central-bank-digital-currencies-cbdcs-and-democratic-values_81f16e0c/f3e70f1f-en.pdf ### Sınırlı Etki (🔴) 🔴 CFA Institute. (2024). CBDCs: What are the distinctions between wholesale and retail? https://www.cfainstitute.org/insights/articles/cbdcs-distinctions-between-wholesale-retail 🔴 101 Blockchains. (2024). Central Bank Digital Currency: Know the Architecture of Retail CBDC. https://101blockchains.com/retail-cbdc-architecture/ > [!abstract]- Araştırma Süreci Günlüğü > **Yapılan aramalar:** > - "central bank digital currency CBDC overview 2024 2025" → 10 sonuç, 10 ilgili > - "CBDC technical architecture blockchain DLT implementation" → 10 sonuç, 10 ilgili > - "CBDC monetary policy implications central banking" → 10 sonuç, 10 ilgili > - "CBDC meta-analysis systematic review academic research" → 10 sonuç, 10 ilgili > - "CBDC token-based account-based architecture comparison retail wholesale" → 10 sonuç, 10 ilgili > - "e-CNY digital yuan technical implementation China CBDC" → 10 sonuç, 10 ilgili > - "CBDC offline functionality cryptographic design zero knowledge proof" → 10 sonuç, 10 ilgili > - "CBDC bank disintermediation financial stability risk deposit flight" → 10 sonuç, 10 ilgili > - "CBDC interest rate policy transmission mechanism effectiveness" → 10 sonuç, 10 ilgili > - "digital euro ECB pilot design features 2024 2025" → 10 sonuç, 10 ilgili > - "CBDC cross-border payments Project mBridge BIS innovation hub" → 10 sonuç, 10 ilgili > - "CBDC privacy anonymity models tiered approach AML compliance" → 10 sonuç, 10 ilgili > > **Kaynak filtreleme:** > - Toplam 120 kaynak bulundu > - 25 yüksek kaliteli kaynağa filtrelendi (IMF, BIS, Fed, ECB raporları + hakemli akademik makaleler) > - 95 kaynak tekrar/düşük kalite nedeniyle hariç tutuldu > > **Takip araştırmaları:** > - Başlangıçta genel CBDC aramaları, sonra teknik mimari detaylarına odaklandı > - Ekonomik etkiler ve finansal istikrar riskleri için hedefli aramalar > - Çin ve Avrupa örnekleri için özel aramalar > - Mahremiyet ve AML dengeleri için son aramalar > > **Tespit edilen boşluklar:** > - Kuantum hesaplama tehditlerine karşı CBDC güvenliği sınırlı araştırılmış > - CBDC ile DeFi entegrasyonu üzerine az sayıda çalışma > - Gelişmekte olan ülkelerdeki CBDC uygulamalarının etkileri yetersiz belgelenmiş > - Uzun vadeli makroekonomik etkiler belirsiz (çoğu araştırma kısa-orta vade)